اهمیت «شهر کتاب» در ایران و جهان

ناهید نوروزی/ مدرس دانشگاه بولونیا

کتابفروشیهای زنجیرهای در هر کشوری موجودند و بخشی از طبیعت فرهنگی آن سرزمین محسوب میشوند. در ایتالیا امروزه فِلترینلّی (که ناشر هم است) از بزرگترینشان به شمار میآید.در کتابفروشیهای ایتالیا، از کوچکشان گرفته تا بزرگترینشان، هر از گاهی نشستهایی هم صورت میگیرد که بیشترشان معرفی کتاب هستند. اما در مقایسه با شهر کتاب این کتابفروشیها فعالیتهای بسیار کمتری دارند و نشستها هم بیشتر به کوشش متقاضیان برنامهریزی و برگزار میشود و کتاب فروشی معمولاً فقط سالنش را در اختیار آنان میگذارد. ولی جایگاه شهر کتاب دیگر است چون در خود یک کانون فرهنگی را جای داده است، و زمینه سازی و برنامهریزی سمینارها، نشستها، دورههای آموزشی و درس گفتارها به عهدهی این مرکز است. ولی این به این معنا نیست که در ایتالیا فعالیتهای مشابه و یا عمیقتری در حد خصوصی صورت نگیرد؛ هزاران مرکز فرهنگی در ایتالیا وجود دارند، بنیاد جوانّی آنیلّی (Fondazione Giovai Agnelli) و ئوازیس (Oasis) ـ ئوازیس جنبه بینافرهنگی و بینامذهبی دارد ـ دو نمونهی بارز آن میباشند. صحبت بر این است که این فعالیات مشمول کتاب فروشیهای زنجیرهای نیستند.

طبیعتاً در ایران نیز بنیادها و مراکز فرهنگی خصوصی دیگری وجود دارند ولی فعالیتشان هرگز به گستردگی کانون فرهنگی شهر کتاب نیستند و بیشتر خواص از آن بهره میبرند و جنبهی همگانی و نیز بینالمللی شهر کتاب را ندارند، به استثنای مؤسسات دولتی مثل بنیاد سعدی که جنبهی بینالمللیشان وسیعتر هم است.

نکتهی جالب و خاص کانون فرهنگی شهر کتاب این است که هر هفته نشستهایی موضوعی، معمولاً در زمینهی ادبی، انجام میشود. شاعری انتخاب میشود و از فرهیختگان و استادان ایرانی و نیز خارجی دعوت میشود تا در باب آن مطالبشان را بیان کنند و نکتهی قابل توجه در این است که این نشستهای موضوعی گاه متوازیاً در خارج از ایران هم انجام میشوند. این نشستها نقش یک همایش بینالمللی را بازی میکنند با این تفاوت که همایشها در زمانی متمرکز حول و حوش چند روز متوالی انجام میشوند ولی در شهر کتاب شکل سریالی به خود گرفته است، و میتواند در مکانهای دور از هم صورت گیرد و این مسئله طبیعتاً به این کانون شکل و جنبهی بینالمللی میدهد.

علاوه براین شهر کتاب، البته با لطافت، ذکاوت و پشتکاری خستگیناپذیر دکتر علی اصغر محمدخانی، عملاً روابط نزدیکی با مراکز ادبی کشورهای دیگر ـ با شرکت و همکاری در همایشهای بینالمللی و تأسیس انجمنهای بینافرهنگی ـ انجام داده است که انصافاً قابل تحسین است و گاه حیرت خارجیان را بر میانگیزد و یقیناً چهرهی دیگرگونه و مثبتی از ایران را در مراکز فرهنگی جهان نشان میدهد. جهانی که تنها با چهرههای کلیشهای ایران آشناست و پیش نظرهای ذهنی معمولاً منفیای راجع به ایران دارد، با این روابط واقعیت دیگری از ایران را میتواند بشناسد.

نکتهی دیگری که باید افزود نقش مفیدی ست که سایت شهرکتاب بازی میکند. این سایت نه تنها مقاله و گفتگو، و گزارش سمینارها و نشستها و دورههای آموزشی را باز میتابد و در اختیار عموم قرار میدهد بلکه در آن بخش مهم خبرهای فرهنگی نیز پی ریزی شده است که گاه خبرهای خارجی را هم میپوشاند و بدین گونه این سایت ویژگی خبرنگاری را نیز در بردارد که رفته رفته شکلی جدیتر گرفته است و با وجود اینکه نوپاست، خود عملاً به منبع اطلاعات فرهنگی بدل شده است و پیشبینی میشود که در آینده به مرکزیت و اهمیت بیشتری هم نائل آید.

خلاصهی کلام، شهر کتاب چنان پلی فرهنگی بین ایران و کشورهای دیگر عمل میکند و باز بودن فضای فکری و هنری ایران و فرهنگ دوستی ایرانیان را مینمایاند و فرصت بسیار مفیدی را با راهگشایی شناخت متقابل ملل مختلف به منظور تبادل فرهنگی فراهم میسازد و بسان پنجره ایست به سوی خودشناسی و دیگرشناسی فرهنگی.